Arcus senilis, bandkeratopathie

Inhoudsopgave:

• Inleiding
• Zwellingen slijmvlies (conjunctiva)
• Hoornvlies afwijkingen (troebelingen)
• arcus senilis
• bandkeratopathie

Inleiding
Elders op de website worden diverse oogziekten van het hoornvlies (cornea) en het slijmvlies (conjunctiva) besproken. In deze folder worden met name de meest voorkomende “degeneraties” besproken. Degeneratie betekent achteruitgang en verlies van bepaalde eigenschappen.
Alvorens deze aandoeningen te bespreken, is de bouw van het oog van belang:
 

Het hoornvlies, de cornea genoemd, is het heldere voorste deel van het oog, waardoor het licht het oog binnenkomt. Het is een voortzetting van het witte deel van het oog (de harde oogrok of sclera genoemd). De sclera omvat de hele oogbol. Achter het hoornvlies is het gekleurde deel van het oog te zien, het regenboogvlies (iris). Het bindvlies (conjunctiva) is een laagje slijmvlies dat het witte deel van het oog en de binnenzijde van de oogleden bekleedt.

De cornea en de conjunctiva
Het hoornvlies heeft een dikte van ongeveer een 0,5 mm en is opgebouwd uit 5 lagen: het epitheel (de buitenbekleding), de Bowmanse membraan, het stroma (het middelste deel), de Descemet membraan en het endotheel (binnenste laagje)

 

In deze folder worden verschillende degeneraties besproken.

1. Conjunctiva degeneraties: deze degeneraties bestaan oa uit een pinguecula (zie folder elders), pterygium (zie folder elders), conjunctivale kalkspatjes en een conjunctivochalasis.
2. De corneale degeneraties omvatten de volgende aandoeningen: arcus senilis, bandkeratopathie, Vogt limbale girdle, cornea farinata, crocodile shagreen, lipide keratopathie, spheroidale degeneratie, Salzmann nodulaire degeneratie en Terrien marginal degeneration.
   

Conjunctivochalasis
De conjunctiva is het slijmvlies dat het witte deel van het oog en de binnenzijde van de oogleden bedekt. Bij een conjunctivochalasis zit de conjunctiva op de oogbol aan de onderzijde losser dan normaal. Soms ligt het overtollige slijmvlies (chalasis) op de rand van het onderooglid.

Het ontstaat mn bij een chronische ontsteking, door veroudering, bij droge ogen en bij gebruik van contactlenzen. De behandeling kan bestaan uit: kunsttranen, ontstekingsremmers, antihistaminica of evt chirurgisch verwijderen of vastzetten aan de sclera.

Arcus senilis
Arcus senilis is een witgrijze ringvormige verkleuring van de randen (periferie) van het hoornvlies (cornea). Het is de meest voorkomende perifere hoornvliestroebeling en ontstaat door opstapeling van bepaalde vetten in de binnenste laag van het hoornvlies (stroma). Het is een leeftijdsgebonden degeneratie die met name op oudere leeftijd voorkomt. Het geeft geen klachten. Een arcus komt meestal in beide ogen tegelijkertijd voor; een éénzijdige arcus komt zelden voor.
De ringvormige verkleuring wordt veroorzaakt door een neerslag van vetten (fosfolipiden, cholesterol) in het stroma van de cornea.

  
gele pijlen: de witte boogvormige ring (arcus)
blauwe pijl: de heldere zone tussen de limbus (rand van het hoornvlies) en de arcus

Kenmerken
De neerslag van vetten in het stroma van het hoornvlies begint vaak aan de boven- en onderzijde van de perifere cornea (ter hoogte van de limbus, dwz de overgang van de harde oogrok naar het hoornvlies). Vervolgens breidt het zich rondom uit waardoor uiteindelijk een witte band (een ring) van ongeveer 1 mm ontstaat. Er is een geringe heldere zone aanwezig tussen de limbus en de arcus (zie blauwe pijl). De centrale rand van de arcus is vaak onscherp begrensd, de buitenrand is vaak scherp begrensd (zie gele pijlen). De band is vaak breder in het verticale vlak (boven en onderzijde) dan in het horizontale vlak.

Frequentie
Het is een veel voorkomende afwijking. Het komt in enige mate voor bij 60% van de mensen tussen de 50 en 60 jaar. Boven de leeftijd van 80 jaar is het bijna bij iedereen in enige mate zichtbaar. Het komt vaker voor bij het donkere ras dan bij de blanke ras.

Oorzaken
Arcus senilis kan geassocieerd zijn met:

• Leeftijd: de aandoening komt met name bij ouderen voor (leeftijd is dan ook de belangrijkste oorzaak). Mogelijk dat daarnaast ook erfelijke factoren een rol spelen. Er zijn dan geen andere lichamelijke aandoeningen aanwezig.
• Afwijkend vetspectrum: soms is de arcus geassocieerd met een afwijkende hoeveelheid vetten in het bloed (hyperlipoproteinemie). Dit kan familiair of niet-familiair zijn. Het te hoge gehalte aan bepaalde vetten veroorzaakt meestal een arcus in beide ogen. Het betreft de LDL vetten (low-density lipoproteine) met een toegenomen hoeveelheid cholesterol in het bloed. Het treedt met name op bij patienten jonger dan 40. Het is belangrijk om dit vroegtijdig op te sporen ivm een verhoogd risico op hart – en vaatziekten. Bij patienten met een hyperlipoproteinemie kan ook een gele verkleuring van de huid rondom de ogen ontstaan (zie folder xanthelasma).
• Aangeboren: een arcus komt weinig voor als een aangeboren afwijking (arcus juvenilis) zonder associatie met een abnormaal lipidenspectrum in het bloed.
• Overige oorzaken: een eenzijdige arcus komt zelden voor; in dat geval moet gedacht worden aan een carotis afwijking (halsslagader) of een te lage oogdruk (hypotonie). Een arcus wordt ook waargenomen bij een bepaalde corneadystrofie (Schnyder centrale crystalline dystrofie).

Onderzoek
Indien een arcus zichtbaar is op jonge leeftijd, is het raadzaam om het vetspectrum in het bloed te controleren (cholesterol, triglyceriden, HDL, LDL). Aangezien een arcus geen klachten geeft, is een oogheelkundige behandeling niet nodig.

Band keratopathie
Band keratopathie is een vertroebeling van het hoornvlies. De troebelingen hebben een wit/grijze kleur en beginnen vaak aan de randen (periferie) van het hoornvlies en in het horizontale vlak (in de lidspleet).  Aanvankelijk begint de band keratopathie met fijne, stofachtige, neerslagen in de periferie. In de loop van de tijd breidt de troebeling zich uit waardoor een witte horizontale band (plak) in het midden van het hoornvlies ontstaat, in het gebied tussen het boven- en onderooglid (in de lidspleet). Tussen de limbus en de bandkeratopathie zit een heldere zone.
De troebelingen bestaan uit calciumneerslagen in bepaalde lagen van het hoornvlies, met name in de buitenste lagen (vóórzijde) van het hoornvlies (Bowmanse laag, epitheliale basaalmembraan en het voorste deel van het stroma).

- beginnende bandkeratopathie (zie witte pijlen)
- achter de pupil is een kunstlens zichtbaar (na een staaroperatie)

Oorzaken
Er zijn meerdere oorzaken van een band keratopathie bekend: 

• Oogheelkundige oorzaken: de band keratopathie ontstaat meestal bij bepaalde oogheelkundige afwijkingen, mn bij chronische oogontstekingen, zoals een chronische inwendige oogontsteking (uveitis, met name bij kinderen), ernstige hoornvliesontstekingen (keratitis), een klein geschrompeld oog (phthisis bulbi), de aanwezigheid van siliconen-olie in de voorste oogkamer (na een glasvochtoperatie) of een chronisch vochtophoping in het hoornvlies (cornea oedeem).
• Leeftijd: band keratopathie kan voorkomen bij gezonde oudere mensen.
• Stofwisselingsstoornissen: de keratopathie komt voor bij bepaalde lichamelijke aandoeningen, zoals bij een verhoogde concentratie van calcium in het bloed (hyperparathyreoidie, vitamine D intoxicatie, sarcoidose), een hyperurinemie en een chronisch nierlijden. Dit komt zelden voor.
• Overige oorzaken: zelden komt het familiair voor (ichthyosis) en wordt dan de hereditaire band keratopathie genoemd.

Behandeling
Een behandeling is geindiceerd wanneer de troebeling het centrale deel van het hoornvlies nadert waardoor het gezichtsvermogen bedreigd raakt. Ook kan een behandeling zinvol zijn als het oog oncomfortabel aanvoelt. De behandeling bestaat uit het verwijderen van het oppervlakkige laagje van het hoornvlies (cornea epitheel), het wegschrapen van de calciumplak en het oplossen van het calcium mbv een EDTA oplossing. Het buitenste laagje van het hoornvlies (het epitheel) groeit hierna vrij snel dicht (meestal binnen één week).
Band keratopathie kan soms terugkomen, meestal pas na jaren, waarna een herbehandeling nodig kan zijn.

---

Deze folder is afkomstig van www.oogartsen.nl  (Deventer ziekenhuis); een samenwerkingsverband tussen het Deventer ziekenhuis (Deventer), CWZ (Nijmegen), Catharina ziekenhuis (Eindhoven), Elisabeth ziekenhuis (Tilburg) en Maxima Med. Centrum (Veldhoven), copyright.
Voor de aandachtsgebieden van oogartsen, zie folder subspecialisaties.

Update: 6 februari 2010