Episcleritis en scleritis
Inhoudsopgave:- Algemeen: wat is episclera en sclera?
- Episcleritis
- wat is een episcleritis
- oorzaak en indeling van een episcleritis
- behandeling van een episcleritis
- Scleritis
- wat is een scleritis
- oorzaak van scleritis
- indeling van scleritis
- behandeling van een scleritis
Algemeen: wat is episclera en sclera?
Het vooraanzicht van het oog bestaat uit:
- het hoornvlies: dit is het doorzichtige deel van het oog, waardoor het licht het oog binnenkomt. Achter het hoornvlies bevindt zich het gekleurde regenboogvlies (iris) met de zwarte pupilopening.
- het witte deel van het oog. Dit witte deel bestaat uit een aantal laagjes weefsel. Het meest oppervlakkige laagje is het bindvlies of slijmvlies (conjunctiva); deze is dun en doorschijnend. De 2e laag is de episclera, de 3e en tevens de diepste laag is de harde oogrok (sclera genoemd). De harde oogrok is de stevige wand van het oog.
De conjunctiva vormt de binnenbekleding van het ooglid (conjunctiva palpebralis) en het oog (conjunctiva bulbi). Onder de conjunctiva ligt de epislera en de sclera.
cb = conjunctiva bulbi
cp = conjunctiva palpebralis
fornix = omslagplooi van de conjunctiva palpebralis en bulbi
Een ontsteking van de oppervlakkige weefsellaag, de conjunctiva, wordt een conjunctivitis (slijmvliesontsteking) genoemd (zie www.oogartsen.nl, folder conjunctivitis). In deze folder wordt de ontsteking van het witte deel van het oog besproken, namelijk van de 2e laag (episclera) en de 3e laag (sclera).
Wat is een episcleritis
Episcleritis is een acute, relatief milde ontsteking van de episclera, het oppervlakkige bindweefsel grenzend aan de sclera (harde oogrok). Het is een onschuldige, maar vaak terugkerende ontsteking. Bij onderzoek van het oog ziet men een sectorvormige roodheid, vaak grenzend aan het hoornvlies. Het aangedane gebied is gezwollen.
Er zijn vaak geen of slechts milde klachten van gelocaliseerde roodheid, gevoeligheid en tranen. Het gezichtsvermogen is niet aangedaan. De aandoening komt het meest voor op jonge leelftijd (tussen de 20-50 jaar). Bij ongeveer 1/3 van de patiënten komt het in beide ogen voor, afwisselend of tegelijkertijd. In de praktijk komt episleritis vaker voor dan een scleritis. De klachten kunne bestaan uit een vervelend /dof gevoel, irritatie, zandkorrelgevoel of tranen. Meestal is het gezichsvermogen normaal.
a 
b
Oorzaak en indeling van een episcleritis
De oorzaak is vaak niet bekend. Er zijn geen virussen of bacteriën betrokken bij deze ontsteking. Het is meestal niet geassocieerd met andere lichamelijke aandoeningen. Hoewel er associaties zijn met lichamlijke (systemische) ziekten (32-36%), wordt in het algemeen geen onderzoek verricht vanwege het onschuldige karakter van de episcleritis. Eventueel voorkomende associaties zijn: idiopathisch (onbekend, meestal het geval), atopie (overgevoeligheid), jicht, bindweefselziekten en lichamelijke vasculitis (ontstekingen van de bloedvaten) [zie ook scleritis].
De episcleritis kan worden ingedeeld in:
a) een diffuse vorm (zie linker foto hierboven)
b) een nodulaire vorm (zie rechter foto hierboven)
Bij de diffuse vorm is een deel van het oog rood (in 70% van de gevallen) of is het totale oog rood (in 30% van de gevallen). Bij de nodulaire vorm is er een gelocaliseerde roodheid met een geringe (knopvormige) zwelling van het slijmvlies.
Behandeling van een episcleritis
Episcleritis gaat meestal vanzelf, zonder behandeling, weer over in enkele dagen tot weken. De ontsteking kan wel terugkomen (recidiveren). Bij aanhoudende klachten kan een locale behandeling met oogdruppels verlichting geven (kunsttranen, evt niet-steroide ontstekingsremmende druppels). In zeldzamere, ernstigere gevallen kunnen andere oogdruppels worden gegeven (zwakke corticosteroiden), soms medicijnen (pijnstillers en ontstekingsremmers) in tabletvorm, om de pijn te verlichten.
Wat is een scleritis
Scleritis is een zeldzamere, maar ernstigere aandoening dan de episcleritis. De harde oogwand (sclera) is aangedaan. De ontsteking gaat gepaard met een diepere roodheid van de sclera. Ook de oppervlakkige lagen, het bindvlies (conjunctiva) en de episclera, zijn rood. 
Het is een ontsteking veroorzaakt door het immuun of afweersysteem. Hoe vaak de aandoening voorkomt, is niet duidelijk.
Een scleritis komt in het algemeen vaker voor op oudere leeftijd (tussen de 40-60 jaar) en komt meer voor bij vrouwen dan bij mannen. De aandoening ontstaat geleidelijk aan en de pijn kan toenemen in de loop van de nacht en ochtend. De klachten kunnen bestaan uit een doffe / borende pijn (uitstralend naar de kaak, tanden of oor), wazig zien, en minder vaak een bewegingsbeperking van het oog. De sclera is verdikt.
Door de scleritis kunnen soms ook oogcomplicaties ontstaan, zoals een hoornvliesontsteking, staar, inwendige oogontstekingen (uveitis) of glaucoom.
Oorzaken van scleritis
De oorzaak van scleritis wordt vaker in verband gebracht met andere lichamelijke aandoeningen, zoals autoimmuun- en bindweefselziekten (bijv. reumatoide artritis, polyarteritis nodoasa, SLE, Wegener, gewrichtsaandoeningen zoals Bechterew, jicht). Ook kunnen lichamelijke infecties leiden tot een scleritis, zoals herpes virussen (en minder voorkomend: syphilus, tbc, ziekte van Lyme (tekenbeet) of een kattekrabziekte (bartonella). De associatie met lichamelijke aandoeningen komt, afhankelijk van de soort scleritis, in ongeveer 30-60% van de patienten voor.
Indeling van scleritis
De ontsteking bevindt zich meestal aan de voorzijde van het oog (scleritis anterior) en, in zeldzamere gevallen, aan de achterzijde van de oogbol (scleritis posterior). Het merendeel van de patiënten heeft een scleritis anterior (± 80%) welke veelal beperkt blijft tot het oog.
De scleritis anterior kan weer verder worden ingedeeld in:
a) een diffuse vorm (plaatselijke roodheid of totale roodheid van het oog)
b) een nodulaire vorm
c) een necrotiserende vorm (ernstigste vorm).
Van de scleritis komen de diffuse en de nodulaire vorm het vaakst voor (40% resp 44%).
De necrotiserende vorm en de scleritis posterior komen zelden voor (14% resp 2%).
Voorbeeld van een necrotiserende scleritis anterior:
het oog kijkt richting de neuskant, het hoornvlies en regenboogvlies zijn zichtbaar. De sclera (harde oogrok) is normaliter wit van kleur. In dit geval schemert het echter blauw door:
Behandeling van scleritis
De behandeling bestaat uit ontstekingsremmers. Dit kunnen oogdruppels zijn, maar vaak zijn tabletten nodig (NSAID’s, prednison of immunosuppressiva). Vaak vindt er ook nader onderzoek plaats door een internist of reumatoloog. Wanneer een associatie wordt gevonden met een systemische (lichamelijke) aandoening is het uiteraard van belang deze in samenwerking met de internist / reumatoloog te behandelen.
Deze folder is afkomstig van www.oogartsen.nl (Deventer ziekenhuis); een samenwerkingsverband tussen het Deventer ziekenhuis (Deventer), CWZ (Nijmegen), Catharina ziekenhuis (Eindhoven), Elisabeth ziekenhuis (Tilburg) en Maxima Med. Centrum (Veldhoven), copyright.
Voor de aandachtsgebieden van oogartsen, zie folder subspecialisaties.
Update: 26 januari 2010
