DZ/CWZ/CZE/EZ/MMC

Hoornvlies beschadiging (cornea erosie)

Inhoudsopgave:

Wat is het hoornvlies (cornea) en een cornea-erosie?
Het hoornvlies (cornea genoemd), is het glasheldere voorste deel van de oogbol, waardoor het licht het oog binnenkomt. Dit deel ligt vóór de gekleurde iris. De cornea heeft een dikte van ongeveer een 0,5 mm en is opgebouwd uit een aantal lagen. Van buiten naar binnen zijn de volgende 5 lagen te onderscheiden: epitheel, Bowmanse membraan, stroma, Descemet membraan, endotheel. 
De buitenste laag is bedekt door een dun laagje cellen, het epitheel genoemd. Deze laag is beschadigd bij een hoornvliesbeschadiging (cornea-erosie). Het hoornvlies is uitermate gevoelig omdat er veel kleine zenuwtjes, afkomstig van de 5e hersenzenuw, in lopen.
Voor uitgebreide informatie over de bouw en functie van het hoornvlies: zie elders op www.oogartsen.nl  → lees verder.

links: een doorsnede door het oog met aan de voorzijde het hoornvlies (cornea)
rechts: een doorsnede door het hoornvlies
doorsnede oog  doorsnede door hoornvlies (cornea)

Bij een cornea-erosie is het buitste epitheellaagje beschadigd (zie de paarse laag in de rechter tekening: "epithelial cells". Dit kan worden veroorzaakt door een vreemd lichaam tegen het oog (een corpus alienum genoemd) of door een beschadiging tijdens een oogoperatie. Voorbeelden van een corpus alienum zijn: een (kinder)nagel, takken of bladeren, ijzerdeeltjes, randen van papier (bijv. de krant), zand in het oog of door te hardhandig wrijven in het oog etc. Ook een niet goed passende of beschadigde contactlens kan een erosie veroorzaken.
De oogarts kleurt het hoornvlies aan met een oranje kleurstof (fluoresceïne) en bekijkt het oog met blauw licht. Het beschadigde deel van het hoornvlies kleurt dan groen aan.

Animatiefilm (met geluid,  wat is het hoornvlies?)


Klachten van een hoornvliesbeschadiging (cornea-erosie)
Het voorste deel van het hoornvlies bevat vele kleine zenuwen. Een cornea-erosie is erg pijnlijk, vooral bij knipperen, en gaat gepaard met tranenvloed, lichtschuwheid en een knijpreactie. Bij een grote erosie is het gezichtsvermogen ook verminderd.

Vormen van cornea-erosie en behandelingen
Er kan onderscheid worden gemaakt in een:

1)  Enkelvoudige (éénmalige) cornea-erosie
Bij deze vorm heeft de patiënt éénmalig een cornea-erosie gehad. Meestal is deze erosie ontstaan na een klein oogletsel of trauma. Na de behandeling zijn de klachten over en komen dan niet meer terug. De klachten zijn hierboven beschreven.

Behandeling
Soms is een flapje van epitheelweefsel nog aanwezig. Dit wordt eerst verwijderd onder plaatselijke verdoving. Hierna wordt een cornea-erosie behandeld met oogzalf waarin een antibioticum zit. Na het inbrengen van de zalf wordt een oogverband aangelegd. Dit wordt zó aangebracht dat het ooglid niet meer over het hoornvlies kan knipperen (het ooglid moet dichtblijven onder het verband). Als het ooglid goed dichtblijft, dient het ooglid zelf als een soort verband. Op deze manier wordt het oog rust gegeven waardoor het i.h.a. snel geneest. Verdovende druppels worden gegeven voor het onderzoek maar zijn niet geschikt voor de behandeling: ze remmen de groei en het herstel van het epitheel.
Informatie over het aanleggen van een zalfverband (occlusie verband) → zie folder verband oog.

Prognose
Met een goede behandeling zal in de meeste gevallen het hoornvlies binnen enkele dagen genezen. Het nieuwe epitheel is nog erg kwetsbaar: wrijven in het oog kan de genezing vertragen en opnieuw klachten veroorzaken waardoor een nieuwe behandeling met oogzalf-verband nodig is. De duur van de genezing is o.a. afhankelijk van de grootte van de erosie en de aanwezigheid van eventueel andere ziekten (bijv. suikerziekte, traanvochtproductie). Indien de genezing goed verloopt, zal er geen litteken ontstaan en het gezichtsvermogen weer herstellen.

2)  Recidiverende (terugkerende) cornea-erosie
Helaas komt het soms voor dat de beschadiging van het hoornvliesepitheel spontaan weer terugkomt op later tijdstip (op een willekeurig moment). Een erosie kan ook maanden ná het oorspronkelijke trauma (of beschadiging) plotseling weer terugkomen. Dit wordt een recidiverende cornea-erosie genoemd. De klachten beginnen vaak gedurende de nacht of 's ochtends bij het openen van de ogen.
Bij een kleine erosie nemen de klachten binnen enkele uren weer af. De erosie is dan onvolledig en beperkt in omvang; de epitheelcellen zitten dan tijdelijk een beetje los van de onderlaag. Het zicht kan tijdelijk verslechterd zijn.
Bij een grotere wond, zullen er meer klachten aanwezig zijn. Het oog is veel pijnlijker en de genezing duurt langer.

De oorzaken van deze recidiverende cornea-erosie zijn:

a) een cornea dystrofie:
Hierbij heeft de aanhechting van het oppervlakkige weefsellaagje van het hoonvlies (het epitheel) geen goede verbinding met het onderliggende hoornvliesweefsel. De 'kleefstof' tussen beide weefsellagen functioneert dan niet goed.
De aandoening heet een Map-Dot-Fingerprint dystrofie (Cogan's cornea dystrofie, epitheliale basement membrane dystrofie). Deze dystrofie treedt een abnormale epitheel turnover en productie van 'basaal membraan materiaal' op (de basaalmembraan is het laagje direct onder het epitheellaagje). Dit kan zich uiten in 3 vormen:
    * "maps" (onregelmatige begrenzing van een map/kaart)
    * "dots" (afvalopstapeling in epitheelcellen, grijs-wit van kleur) en/of
    * "fingerprints" (dunne haarlijntjes)
Deze dystrofie komt ongeveer bij 2% van de normale bevolking voor. In ongeveer 10% leidt dit tot erosies. Bij deze vorm kunnen de klachten in beide ogen optreden. 

linker foto: een overzichtsfoto van het hoornvlies
rechter foto: een vergroting van het omkaderd gebied bij dezelfde patiënt
   

Van alle recidiverende cornea-erosies wordt ongeveer 50% veroorzaakt door een cornea-dystrofie.
Voor meer informatie over een cornea-dystrofie zie folder epitheliale basement membrane dystrofie.

b) een voorafgaand letsel van het oog:
Hierbij is het hoornvlies eerder beschadigd geweest door bijvoorbeeld een kras van een (kinder)nagel, een stuk papier of planten (tuinieren). De erosie kan dan opnieuw, op een later tijdstip, optreden en wederom dezelfde klachten geven. Bij deze 2e groep patiënten komen de klachten alleen in het aangedane oog voor en houden direct verband met het, soms maanden of jaren tevoren, doorgemaakte letsel.
De oorzaak van deze recidiverende erosie is een onvolledige genezing van de schaafwond van het hoornvlies. De kleefstof tussen het 'epitheel' en de onderlaag is dan onvoldoende hersteld waardoor dit epitheel weer makkelijk kan loskomen van de onderlaag. Er kan dan spontaan een flard van het epitheel loslaten (met name bij het openen van de ogen bij het opstaan).

Behandelingen van een recidiverende erosie
Er bestaan een aantal behandelingsmogelijkheden die meestal in de hieronder genoemde volgorde worden toegepast. Soms kan de oogarts besluiten om één of meer stappen over te slaan.

1.  een oogzalfverband
Een oogzalfverband met antibioticazalf zoals hierboven beschreven bij de enkelvoudige erosie.

2.  oogzalf/gel voor de nacht:
Als voorzorg kan 's avonds voor het slapen gaan een neutrale oogzalf aangebracht worden als smeermiddel (bijv. oculentum simplex, vidisic). In dit geval blijft het ooglid (tijdens het openen van de ogen 's ochtends vroeg) niet vastplakken aan het epitheellaagje van het hoornvlies. Evt voorzichtig masseren van de oogleden alvorens deze 's morgens te openen, is aan te raden. De kans op succes bij deze conservatieve behandeling (nr 1 - 3)  zou ongeveer 50-95% zijn.

3.  NaCl - 5% oogzalf voor de nacht:
Deze zalf is hypertoon door het hoge gehalte aan keukenzout en onttrekt gedurende de nacht enig vocht aan het hoornvlies.

4.  zachte contactlens:
Gedurende een langere tijd dragen van een dunne zachte contactlens is soms nodig. Deze lens wordt een zogenaamde bandage-lens (verbandlens) genoemd. Hierbij moet men wel een antibioticumdruppel zonder conserveermiddel gebruiken om infecties te voorkomen. De contactlens wordt geleverd door de contactlensspecialist.  Zie ook op de website  → folder contactlenzen.

5.  epitheliale debridement / scraping (abrasio corneae):
Hierbij wordt het epitheel poliklinisch verwijderd ('scraping') onder druppelverdoving achter de spleetlamp (= onderzoeksunit van de oogarts). De doelstelling is om het abnormale epitheel te verwijderen zodat een vers wondoppervlak ontstaat waarover nieuwe epitheelcellen zich weer kunnen vormen en vasthechten aan de onderlaag.

6.  anterieure stromale puncture (AST):
Dit is een vorm van een micro-epitheliale punctuur: onder plaatselijke verdoving met alleen oogdruppels wordt met een dunne scherpe naald een aantal kleine prikjes in het oppervlak van het hoornvlies aangebracht. De micropunctuurtjes gaan tot in het niveau van de Bowmanse laag of voorste laagje van het stroma ('anterior stroma'). Deze puntjes genezen door littekenweefselvorming (soort plugjes vorming). Dit brengt een proces van wondgenezing op gang en de verbinding van epitheel en onderlaag wordt steviger. De behandeling wordt niet verricht als de erosie precies in het centrum zit want dat zou een belemmering van het gezichtsvermogen kunnen veroorzaken (door de kleine littekentjes). Na deze behandeling is een oogverband voor 24 uur noodzakelijk. De behandeling kan poliklinisch plaatsvinden. Het succespercentage (dwz geen recidief) zou ongeveer 75 - 95% bedragen.

7.  phototherapeutische Keratectomie (PTK):
Dit is een laserbehandeling (excimer laser) van het oppervlakkige deel van het hoornvlies. Na verwijdering van het epitheellaagje worden een aantal laserflitsen op het vrijgekomen hoornvlies-oppervlak gericht. Dit gebeurt dan op het niveau van de Bowmanse laag of voorste deel van het stroma. Het oppervlak van het hoornvlies wordt als het ware gepolijst waardoor het epitheellaagje beter vasthecht aan de ondergrond. Er treedt een versterkte wondgenezing op. Deze laserbehandeling moet bij de zorgverzekering aangevraagd worden. 
Indien een patient met een corneadystrofie ook een min-sterkte heeft (bijziendheid), kan men soms een combinatiebehandeling overwegen: een PTK (voor de behandeling van de recidiverende erosie) in combinatie met een PRK (photorefractieve keratectomie voor de behandeling van de bijziendheid)

Voor meer informatie over de behandeling → zie folder ooglaseren (PTK).
Voor meer informatie over de behandeling bij een cornea-dystrofie → zie folder map-dot-fingerdystrofie.

 
Complicaties van een erosie
Complicaties bij een "enkelvoudige of éénmalige" erosie treden gelukkig weinig op.
Eventuele complicaties kunnen bestaan uit:
a) een plaatselijke littekenvorming
Het hoorvlies kan minder transparant worden door een litteken (een locale troebeling in het hoornvlies). Indien het litteken in het centrum zit, kan het gezichtsvermogen daardoor minder worden.

b) een ontsteking
In ernstigere gevallen kan de wond van een cornea erosie zich echter uitbreiden in de diepere hoorvlieslagen. De middelste laag, het stroma (laag 3), is dan ook aangedaan. Er ontstaat eerst een ontstekingsgebied in het hoornvlies (infitraat). Dit kan gevolgd worden door een zweervorming (ulcus)

Bij bacteriële ingroei van de cornea ontstaat een zweer (infiltraat, ulcus). Hierdoor kan het hoornvlies zodanig ernstig geïnfecteerd raken, dat het gezichtsvermogen verloren gaat. Ook kan littekenvorming plaatsvinden bij deze ontsteking waardoor het hoornvlies wat troebel wordt,
Een voorbeeld van een ontstoken hoornvlies met ulcusvorming (keratitis):

 een zeldzame, maar ernstige, complicatie


Deze folder is afkomstig van www.oogartsen.nl  (Deventer ziekenhuis); een samenwerkingsverband tussen het Deventer ziekenhuis (Deventer), CWZ (Nijmegen), Catharina ziekenhuis (Eindhoven), Elisabeth ziekenhuis (Tilburg), Maxima Med. Centrum (Veldhoven) en HAGA ziekenhuis (Den Haag), copyright.
Voor de aandachtsgebieden van oogartsen, zie aandachtsgebieden (subspecialisaties).

print deze pagina
 
ga naar boven