DZ/CWZ/CZE/EZ/MMC

Spastische en trillende oogleden (krampachtig, dichtgeknepen ogen)

Inhoudsopgave:

Voor uitgebreide informatie over de bouw van de oogleden en spieren → zie folder bouw/functie ooglid.

Trillende oogleden (faciale myokymie, spiertrekking in ooglid)

Inleiding
De zevende hersenzenuw (VII) of nervus facialis (gelaatszenuw) stuurt de onderste en bovenste gelaatsspieren aan. Deze spieren bestaan uit de ooglidspieren, de wang en de mondhoek. De gelaatszenuw vertakt zich in de hersenen in 2 takken (een linker en een rechter deel), die elk de spieractiviteit in één helft van het gelaat verzorgt.  Aandoeningen van de 7e hersenzenuw kunnen worden verdeeld in:

Het trillend ooglid: benigne faciale fasciculaties (terugkerende spiertrekkingen in oogleden)
Een trillend ooglid wordt veroorzaakt doordat de kleine spiertjes in het ooglid snel aan- en ontspannen waardoor een vervelend of irritant gevoel ontstaat. Intermitterende (terugkomende) spiertrillingen of fibrillaire spiertrekkingen (myokymie) in de spier rondom de ogen (oogleden) komen vaak voor. Een trillend ooglid is eigenlijk geen aandoening, het is iets wat komt en gaat en waar veel mensen last van kunnen krijgen
Het trillen kan een paar minuten aanhouden, maar ook kan enkele dagen aanhouden. Het fenomeen duurt meestal enkele dagen, soms zelfs weken, en is verder onschuldig.

Oorzaken zijn oa (over)vermoeidheid, stress of langdurig ingespannen werk met de ogen (bijv. lezen, computerwerk).

De behandeling kan bestaan uit de volgende maatregelen: neem voldoende rust, de stress-momenten verminderen of voorkómen, minder inspanned werk verrichten (bijv. niet te lang naar een computerscherm turen of lezen, pauzes inlassen) of het ooglid zachtjes masseren.

In tegenstelling tot de faciale myokymie, treedt bij de 'benigne faciale fasciculaties' geen zwakte van de gelaatsspieren op. 

Faciale myokymie
Deze aandoening wordt gekenmerkt door een continue éénzijdige spiertrekking of spiertrilling (myokymie) van spierbundels in de gelaatsspieren. Het is een eenzijdige spasme van de gelaatsspieren, die in episodes verloopt en secondes tot minuten duurt. Aanvankelijk begint de beweging in een deel van de kringspier van het ooglid, maar breidt zich in de loop der jaren in alle gelaatsspieren aan 1 kant uit. De episodes kunnen in frequentie in weken tot maanden toenemen en dan weer een tijd afnemen. Er kan een zwakte van de gelaatsspieren optreden.
Soms is een neurologisch onderzoek nodig om andere oorzaken uit te sluiten. De gelaatsspieren worden aangestuurd door de 7e hersenzenuw. De oorzaak zou oa kunnen zijn: een afwijkende zenuw bij zijn oorsprong in de hersenen, een abnormaal bloedvat of een gezwel dat op de 7e hersenzenuw drukt of een doorgemaakt ongeval van de 7e hersenzenuw.

Overige
Oorzaken van een trillend oog met klachten van dubbelbeelden worden besproken in een andere folder (bij. superior oblique myokymia, oculaire neuromyotonica, convergentie spasme).

 terug naar boven

Botuline-toxine in de oogheelkunde

Cosmetische antirimpel behandelingen zijn enorm in opkomst. De 2 meest voorkomende ingrepen zijn:

  1. het inspuiten van plaatselijke werkzame, medicinale stoffen, zoals botuline-toxine (BotoxR, DysportR). Botox schakelt de functie van spieren (gedeeltelijk) uit waardoor de bovenliggende huid zich ontplooit.
  2. het injecteren van opvullende stoffen, de zogenaamde "vullers". Injectables kunnen bestaan uit resorbeerbare stoffen (tijdelijk effect) of niet-resorbeerbare stoffen (injecteerbare implantaten of gels die permanent aanwezig zijn maar evt verwijderd zouden kunnen worden).

In de oogheelkunde wordt botuline-toxine gebruikt voor bepaalde aandoeningen, zoals:

  1. blepharospasme (krampachtige spiersamentrekking rondom de ogen; zie deze folder) .
  2. bepaalde vormen van scheelzien (strabismus).
  3. het tijdelijk verkrijgen van een hangend ooglid voor de behandeling van uitdroging van het oog of van storende dubbelbeelden.
  4. spastisch entropion (zelden).
  5. overige niet-oogheelkundige indicaties zijn o.a.: rimpels in het voorhoofd en rond de ogen (kraaienpootjes), bij overmatige zweten (hyperhidrose) op handen, voeten of in de oksels of bij spasticiteit.

Blepharospasme (krampachtig dichtgeknepen ogen)

Inleiding
Blefarospasme is een onwillekeurige aanspanning van spieren rondom de ogen. Om eea beter te kunnen begrijpen wordt eerst iets verteld over de oogspieren. De zevende hersenzenuw (VII) of nervus facialis stuurt de onderste en bovenste gelaatsspieren aan. De gelaatsspieren bestaan uit de ooglidspieren, de wang en de mondhoek. Er is een linker en een rechter nervus facialis (gelaatszenuw), die elk de spieractiviteit in één helft van het gelaat verzorgt. Aandoeningen van de 7e hersenzenuw kunnen worden verdeeld in:

Wat is een blepharospasme
De kringspier in en rondom de oogleden wordt de "orbicularis-spier" genoemd.  

In deze tekening ziet u de kringspier afgebeeld. De voorhoofdspier is in het licht-rode kleur weergegeven (bloedvaten zijn blauw en rood; zenuwen zijn geel).  

Blefarospasme is een onwillekeurige aanspanning van spieren rondom de ogen. Dit veroorzaakt een knipperbeweging en het sluiten van de oogleden. Een "benigne essentiële blepharospasme" is een meestal dubbelzijde aandoening van een focale dystonie, dwz een onwillekeurig samenknijpen van de spieren rondom de ogen (kringspieren rondom de oogleden, wenkbrauwspieren en/of gelaatsspieren).

De aanspanning gebeurt onwillekeurig. Het kan doorlopend aanwezig zijn of op bepaalde momenten van de dag. De ogen zelf functioneren normaal.

De aandoening begint vaak met milde spiertrekkingen die na verloop van tijd veranderen in krachtige krampachtige spiertrekkingen. Blepharospasme kan sterk variëren in ernst. In milde gevallen bestaat er alleen een verhoogde knipperfrequentie of treedt de afwijking alleen op bij stress.
In ernstige gevallen gaan de ogen vrijwel niet meer open. Hierdoor kunnen lezen, autorijden en andere dagelijkse bezigheden lastig worden.

Soms draait het onderooglid naar binnen door de kramp (zie folder entropion, naar binnen gekanteld ooglid):


Het komt bij ongeveer 0.03% van de mensen voor. De aandoening komt vaker bij vrouwen voor dan bij mannen (3: 1). De aandoening begint meestal na het 40ste levensjaar.
Als de onwillekeurige samentrekkingen beperkt blijven tot de ooglidspieren, dan noemt men dit een "focale dystonie". Ook samentrekkingen van andere gelaatsspieren kunnen voorkomen. Blefarospasme kan ook de spieren lager in het gezicht en de kaakspieren beinvloeden, waardoor een grimasachtige uitdrukking of mimiek kan ontstaan wanneer de patient de ogen probeert te openen. Wanneer ook de hals en nekspieren erbij betrokken worden, spreekt men van een "segmentale dystonie". Dit wordt het syndroom van Meige genoemd.

Klachten
Blefarospasme ontwikkelt zich langzaam en geleidelijk aan. De symptomen kunnen bestaan uit oogirritatie (tranen, droge ogen), zandgevoel, lichtgevoeligheid, stijf gevoel rondom de ogen, een toegenomen knipperfrequentie of de aanwezigheid van andere oogafwijkingen.
Blefarospasme kan aanvangen aan één kant en zich later eventueel uitbreiden naar het andere ooglid. Als beide oogleden aangedaan zijn, ontstaat een soort functionele blindheid (de oogleden worden erg strak gesloten). De ernst kan variëren op verschillende tijdstippen van de dag of van dag tot dag. Op bepaalde momenten kan de patiënt vrij zijn van klachten (bijv. na een rustperiode), op andere momenten kunnen de klachten juist weer toenemen (stress, vermoeidheid ed).

Het dagelijks functioneren wordt door de ernst van de symptomen bepaald. Bepaalde activiteiten kunnen dan niet goed mogelijk zijn, zoals lezen, schrijven, computerwerk, autorijden ed. Dit is afhankelijk van de ernst waarin de personen last hebben van de ooglidkrampen.

Oorzaken
De oorzaak van blepharospasme is onbekend maar waarschijnlijk zit de oorzaak in de hersenkernen (basale ganglia genoemd). Blepharospasme kan worden uitgelokt door bijv. lezen, autorijden, stress, fel licht of wind. Het kan verminderen door praten, wandelen of te ontspannen. Het treedt niet op tijdens het slapen.
Blepharospasme kan worden behandeld d.m.v. medicamenten (maar hebben nauwelijks effect) of chirurgie (aandoening komt vaak weer terug).

Bij de meeste mensen (85%) wordt geen oorzaak gevonden (primaire blefarospasme of benigne essentiële blepharospasme genoemd). Bij een klein deel (15%) wordt wel een oorzaak gevonden (secundaire blefarospasme). Blepharospasme kan worden veroorzaakt door een oogafwijking, bijv. ernstige droge ogen of hoornvliesafwijkingen. Hierdoor wordt het oog ook fors dichtgeknepen. Dit behoort niet tot de categorie "benigne essentiële blepharospasme". Ook kan blefarospasme optreden tgv hersenafwijkingen, zoals een bloeding of een tumor in de hersenen, de ziekte van Parkinson, MS, stofwisselingsziekten, een beschadiging van de gevoelszenuwen van het gelaat of door bepaalde medicijnen.
Een speciale variant van blepharospasme is een verhoogde spierspanning van de kringspier rond het oog die zich bij sommige patiënten ontwikkelt na verlamming van de gelaatszenuw. Hierdoor knijpt het oog steeds enigszins dicht.

Behandelingen
Bij ongeveer 10% van de patienten kan de aandoening spontaan herstellen. Bij de overige 90% kan blefarospasme na korte of lange tijd weer opnieuw optreden.

1. Botuline-toxine
Botuline-toxine-A (BotoxR, DysportR) wordt met een klein injectienaaldje in de huid of spier gebracht. Bij een botox-injectie wordt in de kringspier rond het oog (in het ooglid) op een aantal plaatsen een kleine dosis botulinetoxine gespoten (0.05 tot 0.1 ml, ongeveer op 4-5 plaatsen). Als de wenkbrauw ook mee doet, wordt er naast het ooglid, ook de spier boven de wenkbrauw geïnjecteerd. Door de behandeling raakt de spier tijdelijk verlamd en verliest hij zijn spierspanning of knijpkracht.

Hoe werkt het?
Op de overgang van een zenuw naar de spier bevinden zich receptoren (een soort verbindingsplaat tussen de zenuw en bijbehorende spier). Overdracht van een zenuwprikkel naar de spier vindt plaats d.m.v. neurotransmitters, de chemische boodschappers van zenuwcellen.

Botuline toxine is een neurotoxine, afkomstig van de bacterie "Clostridium botulinum". Het werkt op het nivo van de receptoren (verbindingsplaats, geleidingsplaats) bij de overgang van de zenuw naar de betreffende spier (de neuromusculaire overgang). Normaliter komt de neurotransmitter "acetycholine" vrij en dit stimuleert dan de spier.

Botuline-toxine remt de afgifte of het vrijkomen van acetylcholine rn verhindert zo de neuromusculaire prikkeloverdracht. Hierdoor treedt er een locale spierverlamming op.

Het effect is tijdelijk, de werking treedt op 2 tot 7 dagen na de injectie en heeft zijn maximale werking ongeveer 2 weken na de injectie. De werkingsduur en resultaat varieert per patiënt en is gemiddeld ongeveer 2-4 maanden. Na deze periode is het middel uitgewerkt. Om het gewenste effect te behouden, zijn herhaaldelijke periodieke injecties nodig.
De meeste mensen ervaren de inspuiting niet als pijnlijk. Na de behandeling kan de huid wat gevoelig zijn.

Complicaties Botuline-toxine injecties
De bijwerkingen van een botuline-toxine injectie zijn meestal gering en bovendien nemen ze af als het medicament uitgewerkt raakt. Ernstige bijwerkingen zijn zeldzaam. De bijwerkingen kunnen ontstaan doordat het medicament zich verspreidt door de weefsels en uiteindelijk ook andere spieren verlamt. De bijwerkingen kunnen bestaan uit:

Resultaten
De botuline-toxine werkt een beperkte periode waardoor de klachten weer terug kunnen komen (3-4 maanden). Her-injectie is dan nodig en wordt dan met u besproken. De resultaten van de behandeling zijn wisselend: patiënten met weinig afwijkingen vinden het effect soms gering (en de bijwerkingen weer meer), andere patiënten met vaak ernstigere afwijkingen vinden het effect vaak goed (omdat er ook meer klachten waren) en hebben minder last van de bijkomende bijwerkingen.

2. Chirurgische myotomie
Bij patiënten waarbij een botulinetoxine-injectie niet werkt en er veel hinder is van het blepharospasme, valt het verwijderen van de spieren in het ooglid te overwegen (het deel van de spieren van de oogleden en de oogkas). Ook kan een deel van de spieren worden verwijderd, waarna de kans bestaat dat botuline-toxine wel voldoende werkt.

3. Medicamenten
Het effect van spierverslappers of rustgevende medicatie is erg beperkt of niet werkzaam. Bij bijwerkingen van het droge oog kunnen kunsttranen worden gebruikt (druppels, gel, zalf e.d.).

terug naar boven


Hemifacialis spasme

Inleiding
De zevende hersenzenuw (VII) of nervus facialis stuurt de onderste en bovenste gelaatsspieren aan, bestaande uit de ooglidspieren, de wang en de mondhoek. Er is een linker en een rechter nervus facialis (gelaatszenuw), die elk de spieractiviteit in één helft van het gelaat verzorgt.  Aandoeningen van de 7e hersenzenuw kunnen worden verdeeld in:

it de ooglidspieren, de wang en de mondhoek. De gelaatszenuw vertakt zich in de hersenen in 2 takken (links en rechts), die elk de spieractiviteit in één helft van het gelaat verzorgt.  Aandoeningen van de 7e hersenzenuw kunnen worden verdeeld in:

Een hemifacialis spasme wordt gekenmerkt door een intermitterende (terugkomende) grove samentrekkingen aan één zijde van het gelaat en komt zelden aan beide kanten voor (hemi = halfzijdig; facialis = gelaat; spasme  = spiersamentrekking).
In tegenstelling tot een blepharospasme, is een hemifacialis spasme ook aanwezig tijdens de slaap. Vaak wordt het veroorzaakt door een compressie (druk) van een bloedvat op de nervus facialis (de aangezichtszenuw) in de hersenstam. Om andere oorzaken uit te sluiten, kan een MRI-scan nodig zijn.

De behandeling kan bestaan uit een neurochirurgische decompressie (ontlasten van de druk) op de aangezichtszenuw of een injectie met Botox.

terug naar boven



Deze folder is eigendom van www.oogartsen.nl, afkomstig van het Deventer ziekenhuis, CWZ (Nijmegen), Catharina ziekenhuis (Eindhoven), Elisabeth-TweeSteden ziekenhuis (Tilburg), HAGA ziekenhuis (Den Haag), Albert Schweitzer (Dordrecht), Rijnstate (Arnhem), Alrijne ziekenhuis (Leiderdorp, Leiden), Gelre ziekenhuizen (Apeldoorn, Zutphen);  copyright. Voor de aandachtsgebieden van oogartsen, zie aandachtsgebieden (subspecialisaties).

print deze pagina
 
ga naar boven